विठ्ठल माने — नाशिक जिल्ह्यातील एका छोट्या गावचा शेतकरी. शेती होती, जमीन होती, मेहनत करायची तयारी होती — पण भांडवल नव्हतं. द्राक्षबाग लावायची होती, ठिबक सिंचन बसवायचं होतं, पण बँकेत गेले की म्हणायचे — “जामीनदार आणा, मालमत्ता तारण द्या.”
विठ्ठलरावांकडे जामीनदार नव्हता. तारण द्यायला काही नव्हतं. आणि सावकाराकडून कर्ज घेणं म्हणजे आयुष्यभराचा फास — हे त्यांना माहीत होतं.
एक दिवस त्यांच्या मुलाने मोबाईलवर वाचलं — “मुद्रा लोन — बिना जामीन, बिना तारण.” विठ्ठलरावांना विश्वास बसेना. पण अर्ज केला, कागदपत्रे दिली — आणि काही दिवसांत ₹५ लाख खात्यात जमा झाले.
आज त्यांची द्राक्षबाग बहरली आहे. आणि मुद्रा लोनचे हप्ते वेळेत भरत ते स्वाभिमानाने जगत आहेत.
हीच आहे प्रधानमंत्री मुद्रा योजना (PMMY) — आणि आजच्या लेखात आपण याबद्दल सगळं सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
मुद्रा योजना म्हणजे काय?
प्रधानमंत्री मुद्रा योजना ८ एप्रिल २०१५ रोजी सुरू झाली. या योजनेअंतर्गत छोट्या आणि सूक्ष्म व्यवसायांना ₹१० लाख पर्यंत कर्ज दिलं जातं. हे कर्ज व्यावसायिक बँका, प्रादेशिक ग्रामीण बँका, सूक्ष्म वित्त संस्था आणि NBFCs यांच्यामार्फत दिलं जातं.
थ PM-Kisan Samman Nidhiोडक्यात — सरकारने छोट्या व्यावसायिकांसाठी, शेतकऱ्यांसाठी आणि स्वयंरोजगार करणाऱ्यांसाठी एक खास कर्ज योजना आणली आहे — जिथे कुठलाही जामीन लागत नाही, कुठलीही मालमत्ता तारण द्यावी लागत नाही.
तीन प्रकारची कर्जे — शिशु, किशोर, तरुण
मुद्रा योजनेत तीन टप्पे आहेत — शिशु, किशोर आणि तरुण. हे टप्पे व्यवसायाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार ठरवले जातात.
- शिशु कर्ज* — ₹५०,००० पर्यंत. नुकताच व्यवसाय सुरू करणाऱ्यांसाठी. शेळीपालन, कुक्कुटपालन, छोटी दुकाने सुरू करण्यासाठी योग्य.
किशोर कर्ज — ₹५०,००१ ते ₹५ लाख पर्यंत. आधीच व्यवसाय आहे, पण वाढवायचा आहे. ठिबक सिंचन, फळबाग, दुग्धव्यवसाय वाढवण्यासाठी उपयुक्त.
तरुण कर्ज — ₹५ लाख ते ₹१० लाख पर्यंत. मोठ्या प्रमाणात व्यवसाय उभारण्यासाठी. पोल्ट्री फार्म, मत्स्यपालन, प्रक्रिया उद्योग यांसाठी.
शिवाय ज्यांनी तरुण कर्ज यशस्वीपणे परत केलं त्यांना तरुण प्लस अंतर्गत ₹२० लाख पर्यंत कर्ज मिळू शकतं.
सर्वात मोठा फायदा — जामीन नाही, तारण नाही
मुद्रा कर्जासाठी कुठलीही मालमत्ता तारण द्यावी लागत नाही आणि तृतीय पक्ष जामीनदारही लागत नाही. ₹२० लाख पर्यंतच्या कर्जाला Credit Guarantee Fund for Micro Units (CGFMU) अंतर्गत संरक्षण दिलं जातं.
सगळ्यात मोठा दिलासा आहे — विशेषतः त्या शेतकऱ्यांसाठी ज्यांच्याकडे तारण द्यायला काही नाही पण व्यवसाय करायची इच्छा आणि क्षमता आहे.
व्याजदर किती?
मुद्रा योजनेत कोणताही ठराविक व्याजदर नाही. तो बँकेच्या धोरणानुसार ठरतो. साधारणपणे व्याजदर ८% ते १२% प्रतिवर्ष इतका असतो.
सावकाराच्या ३०%-४०% व्याजाच्या तुलनेत खूपच कमी आहे. याचाच अर्थ — मुद्रा लोन घेतलं तर कर्जाच्या जाळ्यातून बाहेर पडणं शक्य आहे.
कोण अर्ज करू शकतो?
मुद्रा कर्जाची पात्रता समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.
मुद्रा कर्ज हे मुख्यतः Non-Corporate Small Business Segment साठी आहे — यामध्ये लाखो भागीदारी संस्था आणि मालकी संस्था येतात ज्या सेवा क्षेत्र, छोटे उद्योग, छोटे उत्पादन युनिट, भाजीपाला किंवा फळ विक्रेते, दुरुस्ती दुकाने यांच्या रूपात शहरी आणि ग्रामीण भागात काम करतात.
शेतकऱ्यांसाठी विशेषतः — शेळीपालन, कुक्कुटपालन, मत्स्यपालन, दुग्धव्यवसाय, फळप्रक्रिया, भाजीपाला विक्री यांसाठी मुद्रा कर्ज मिळू शकतं.
एक महत्त्वाची गोष्ट — अर्जदाराने कुठल्याही बँकेत किंवा वित्तीय संस्थेत कर्ज थकीत ठेवलेलं नसावं.
कागदपत्र काय लागतात?
मुद्रा कर्जासाठी फार मोठी कागदपत्रे लागत नाहीत. साधारणपणे —
आधार कार्ड, पॅन कार्ड, रहिवाशी पुरावा, पासपोर्ट फोटो, बँक खात्याचे विवरण (६ महिने), व्यवसायाचा थोडक्यात आराखडा — एवढं पुरतं.
कमीत कमी कागदपत्रे आणि सरलीकृत प्रक्रियेमुळे हे कर्ज मिळवणं सोपं झालं आहे.
अर्ज कसा करायचा?
ऑनलाइन पद्धत: कर्जासाठी www.udyamimitra.in या पोर्टलवर ऑनलाइन अर्ज करता येतो. घर बसल्या मोबाईलवरूनही अर्ज करता येतो.
ऑफलाइन पद्धत: जवळच्या बँकेत जा — State Bank of India, Bank of Maharashtra, Canara Bank, किंवा कुठलीही राष्ट्रीयीकृत बँक. मुद्रा कर्जाचा फॉर्म भरा, कागदपत्रे जोडा आणि द्या.
Common Service Center (CSC): गावातील CSC केंद्रातूनही मदत मिळू शकते.
महाराष्ट्र सरकारची अतिरिक्त मदत
महाराष्ट्र सरकारने २०२६ च्या अर्थसंकल्पात शेतकऱ्यांसाठी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर शेतकरी कर्जमाफी योजना जाहीर केली आहे. यांतर्गत ₹२ लाख पर्यंतचं पीक कर्ज माफ केलं जाणार आहे. शिवाय नियमित कर्ज फेड करणाऱ्या शेतकऱ्यांना ₹५०,००० प्रोत्साहन अनुदान दिलं जाणार आहे.
मुद्रा कर्ज वेळेत फेडलं तर भविष्यात अशा अनुदान योजनांचाही लाभ मिळू शकतो!
विठ्ठलरावांची गोष्ट — पुढे काय झालं?
विठ्ठल माने आज सांगतात — “बँकेने पहिल्यांदा नाही म्हटलं तेव्हा खूप वाईट वाटलं. पण मुद्रा योजना माहीत झाली आणि आयुष्य बदललं. आज मी कुणाकडे हात पसरत नाही.”
त्यांनी ₹५ लाखात द्राक्षबाग उभारली. दुसऱ्या वर्षी चांगलं उत्पन्न आलं. आता ते तरुण कर्जाचा विचार करत आहेत — आणखी विस्तार करायचा आहे.
एका नजरेत माहिती
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| योजना सुरुवात | ८ एप्रिल २०१५ |
| कर्ज प्रकार | शिशु / किशोर / तरुण |
| कमाल कर्ज | ₹१० लाख (तरुण प्लस ₹२० लाख) |
| व्याजदर | ८% ते १२% |
| जामीन | नाही |
| तारण | नाही |
| अर्ज पोर्टल | udyamimitra.in |
| हेल्पलाइन | 1800-180-1111 |
शेवटचं एक वाक्य
सावकाराकडे जाण्याआधी एकदा बँकेत जा — मुद्रा लोनबद्दल विचारा. कुठलाही जामीन नाही, कुठलीही मालमत्ता तारण नाही — फक्त तुमची इच्छाशक्ती आणि व्यवसायाचं स्वप्न पुरेसं आहे.
“स्वप्न पाहणं मोफत आहे — आता ते पूर्ण करायला सरकार मदत करतंय.”
टीप: वरील माहिती सरकारी स्रोतांवर आधारित आहे. अचूक माहितीसाठी www.mudra.org.in किंवा जवळच्या बँकेशी संपर्क करावा.
Related posts:
डॉ. अमर नागरे हे मराठी डिजिटल लेखक आहेत.
ते शेती, सरकारी योजना आणि ताज्या घडामोडींवर नियमित लेखन करतात.